TET – मानसशास्त्र | संवेदना आणि अवबोध (Sensation & Perception)

TET परीक्षेसाठी उपयुक्त संपूर्ण मार्गदर्शक

1. प्रस्तावना

मानवाला बाह्य जगातून विविध अनुभव मिळतात. त्या अनुभवांमधून शिकणे घडते आणि पुढे विचार प्रक्रिया विकसित होते. या संपूर्ण प्रक्रियेत संवेदना आणि अवबोध यांचा महत्त्वाचा सहभाग असतो.

• • अनुभव → शिकणे → विचार प्रक्रिया

2. संवेदना (Sensation)

संवेदना म्हणजे बाह्य उद्दीपकांची प्राथमिक जाणीव होय. ही एक साधी आणि अर्थरहित मानसिक प्रक्रिया असते.

• • ही प्रक्रिया ज्ञानेंद्रियांच्या माध्यमातून होते
• • संवेदना शुद्ध असते
• • त्यात अर्थ नसतो

3. संवेदना निर्माण होण्याची प्रक्रिया

उद्दीपकापासून संवेदना तयार होण्यासाठी पुढील टप्पे महत्त्वाचे असतात:

• • उद्दीपक → ज्ञानेंद्रिय → मज्जासंस्था → संवेदना
• • संवेदना निर्माण होण्यासाठी इच्छा आवश्यक नसते

4. संवेदनक्षमता

• • प्रत्येक व्यक्तीची संवेदनक्षमता वेगळी असते
• • ती ज्ञानेंद्रियांच्या क्षमतेवर अवलंबून असते
• • विविध प्राण्यांमध्येही संवेदनक्षमता भिन्न असते

5. अवबोध (Perception)

संवेदनांना जेव्हा अर्थ प्राप्त होतो तेव्हा त्या प्रक्रियेला अवबोध म्हणतात.

• • संवेदना + अर्थ = अवबोध
• • अवबोध – अर्थ = संवेदना

6. संवेदना व अवबोध यांतील फरक

7. गेस्टाल्ट नियम

• • समीपता: जवळ असलेल्या वस्तू एकत्र दिसतात
• • साधर्म्य: समान गुणधर्म असलेल्या वस्तू एक गट वाटतात
• • सातत्य: सलगपणा जाणवतो
• • पूर्णत्व: अपूर्ण गोष्ट पूर्ण वाटते

8. आकृती व पार्श्वभूमी

• • आकृती: ज्या गोष्टीवर लक्ष केंद्रित होते
• • पार्श्वभूमी: इतर कमी लक्षवेधी भाग
• • आकृती व पार्श्वभूमी बदलू शकतात

उदाहरण: फळा लक्षवेधी असेल तर तो आकृती ठरतो आणि वर्गातील इतर वस्तू पार्श्वभूमी ठरतात.

9. अवबोधातील दोष

इंद्रियभ्रम

• • उद्दीपक असतो पण त्याचा चुकीचा अर्थ लावला जातो

चित्तभ्रम

• • उद्दीपक नसताना भास होतो
• • मानसिक स्थितीशी संबंधित असतो

10. मनाचा कल

• • पूर्वानुभवामुळे अवबोधावर परिणाम होतो
• • व्यक्तीची अपेक्षा आणि विचार महत्त्वाचे असतात

11. शैक्षणिक महत्त्व

• • अनुभवाधारित शिक्षण महत्त्वाचे आहे
• • ज्ञानेंद्रियांचा योग्य वापर करावा
• • स्पष्ट आणि सुव्यवस्थित मांडणी करावी
• • पूर्वग्रह टाळावेत

व्हिडिओ स्पष्टीकरण

सराव प्रश्नमंजुषा

Welcome to your TET - मानसशास्त्र - संवेदना व अवबोध

Name :

School Name and District

1.खाली दिलेल्या अवबोधाच्या संदर्भातील विधानांपैकी कोणते विधान अयोग्य आहे?

अवबोध ही संवेदनांनंतरची पायरी आहे

संवेदनांमध्ये मन क्रियाशील असते तर अवबोधामध्ये निष्क्रिय असते.

संवेदना व अवबोध या दोन्ही मानसिक प्रक्रियांचे आधार ज्ञानेंद्रिय व मज्जासंस्था हे आहेत.

संवेदनांच्या अभावी अवबोध संभवत नाही.

None

2.खालील संवेदना आणि अवबोध यावर आधारित दिलेल्या विधानांपैकी कोणते विधान योग्य नाही?

संवेदना म्हणजे फक्त मूर्त स्वरूपातील अनुभव होय.

ज्या क्षणी संवेदनांना अर्थ प्राप्त होतो त्याक्षणी संवेदनांना अवबोध म्हणतात.

संवेदना नेमकी कोठे संपते व अवबोध नेमका कोठे सुरू होतो हे सहजपणे सांगता येत नाही..

संवदेनेमार्फत पूर्णांशाने आकलन होते.

None

3.कोणतीही संवेदना निर्माण होण्यासाठी कोणकोणत्या बाबीची गरज असते? अ) उद्दीपक ब) ज्ञानेंद्रिय क) मज्जासंस्था

अ आणि ब

ब आणि क

अ आणि क

अ, ब, क सर्व

None

4.चित्तभ्रम या अवबोधातील दोषाच्या बाबतीत पुढीलपैकी कोणती बाब अयोग्य आहे?

चित्तभ्रमात उद्दीपक समोर नसताना भास होत असतो.

मनाच्या विशिष्ट अवस्थेमुळे चित्तभ्रम होतात.

चित्तभ्रमात संवेदनांचा चुकीचा अर्थ लावला जातो.

मनाची अतिसंवेदनशील अवस्था हे चित्तभ्रमाचे कारण होय.

None

5.खाली दिलेल्या संवेदनांच्या उदाहरणांपैकी कोणते उदाहरण योग्य नाही?

बेशुद्ध अवस्थेत व्यक्तीला ध्वनी संवेदना होतात.

वस्तूचा वास घेऊन त्या वासावरून कुत्री चोर शोधून काढतात.

एखादा पदार्थ तोंडात टाकल्यावर रससंवेदना जागृत होतात.

बाजारात गेल्यावर अनेक ध्वनी आपल्या कानावर पडतात.

None

6.खालीलपैकी संवेदना संदर्भातील योग्य विधान कोणते?

संवेदना ही अर्थपूर्ण प्रक्रिया आहे.

संवेदना ही प्राथमिक मानसिक प्रक्रिया आहे.

संवेदना ही अनुभवावर आधारित असते.

संवेदना ही विचार प्रक्रियेनंतर निर्माण होते.

None

7.संवेदना निर्माण होण्यासाठी खालीलपैकी कोणती बाब आवश्यक नाही?

बाह्य उद्दीपक

ज्ञानेंद्रिय

मज्जासंस्था

इच्छा

None

8.संवेदना आणि अवबोध यांमधील योग्य संबंध कोणता?

संवेदना = अवबोध + अर्थ

अवबोध = संवेदना – अर्थ

अवबोध = संवेदना + अर्थ

संवेदना = अवबोध – अनुभव

None

9.खालीलपैकी अवबोधाचे योग्य वैशिष्ट्य कोणते?

अवबोध तुटक असतो

अवबोध अपूर्ण असतो

अवबोध पूर्ण आणि अर्थपूर्ण असतो.

अवबोध संवेदनांवर आधारित नसतो.

None

10.गेस्टाल्ट सिद्धांतानुसार “जवळ असलेल्या वस्तू एकत्र दिसतात” हा नियम कोणता?

समीपता

साधर्म्य

सातत्य

पूर्णत्व

None

11.खालीलपैकी योग्य विधान कोणते?

अवबोधाशिवाय संवेदना होत नाही.

संवेदनाशिवाय अवबोध होत नाही.

दोन्ही स्वतंत्र आहेत.

दोन्ही समान आहेत

None

12.खालीलपैकी कोणती गोष्ट अवबोधावर परिणाम करते?

अनुभव

संदर्भ

परिस्थिती

वरील सर्व

None

13.गेस्टाल्ट सिद्धांतानुसार “सलग रेषा एकत्र दिसतात” हा नियम कोणता?

समीपता

साधर्म्य

सातत्य

पूर्णत्व

None

14.खालीलपैकी साधर्म्य (Similarity) चे उदाहरण कोणते?

जवळ असलेल्या वस्तू एकत्र दिसणे

समान आकाराच्या वस्तू एकत्र दिसणे

अपूर्ण आकृती पूर्ण दिसणे

सलग रेषा दिसणे

None

15.चित्तभ्रमामध्ये खालीलपैकी काय आढळते?

उद्दीपक असतो

उद्दीपक नसतो

अर्थ चुकीचा असतो

ज्ञानेंद्रिय दोषी असतात

None

16.रंगमंचावर नाटक चालू आहे. प्रेक्षकांचे लक्ष मुख्य कलाकारावर केंद्रित आहे, तर इतर कलाकार मागे उभे आहेत. खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा.

सर्व कलाकार आकृती

मुख्य कलाकार आकृती, इतर कलाकार पार्श्वभूमी

सर्व कलाकार पार्श्वभूमी

प्रेक्षक आकृती, कलाकार पार्श्वभूमी

None

17. आपणास जो अवबोध होतो तो आकृती व पार्श्वभूमी या स्वरूपात होत असतो. या समष्टीवादाच्या (Gestalt) तत्त्वानुसार खालीलपैकी कोणते विधान योग्य नाही?

संवेदनांना अर्थ लावताना आकृती व पार्श्वभूमी या दोन्ही गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतात.

कोणत्याही वस्तूबद्दल मत व्यक्त करताना केवळ त्या वस्तूची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे गरजेचे असते.

आकृती व पार्श्वभूमी यात बदल होऊ शकतो.

हा बदल अनुभव घेणाऱ्या व्यक्तीवर व वस्तूच्या स्वरूपावर अवलंबून असतो.

None

18.एकट्याने बसले असताना कोणी समोर उभे असल्याचा भास होणे हे ______ चे उदाहरण आहे.

इंद्रियभ्रम

चित्तभ्रम

मनाचा कल

यापैकी नाही

None

19.उन्हात रस्त्यावर पाणी असल्यासारखे दिसणे हे ______ चे उदाहरण आहे.

चित्तभ्रम

इंद्रियभ्रम

मनाचा कल

यापैकी नाही

None

20.कोणीही नसताना आपल्याला कोणीतरी नावाने हाक मारल्याचा आवाज ऐकू येणे हे ______ चे उदाहरण आहे.

इंद्रियभ्रम

मनाचा कल

चित्तभ्रम

यापैकी नाही

None

Time's up

संकल्पना व निर्मिती: Funlearnhub.in | श्री. वाल्मीक जगन्नाथ हिंगे, नाशिक